Kazimierz Stanisław Szpądrowski
Podpułkownik dyplomowany Wojska Polskiego • 1899 – 1940
„Niezłomny oficer wywiadu. Wierny przysiędze Bogu i Ojczyźnie do końca.”
Biografia i dokumentacja życia oficera Wojska Polskiego i wywiadu (II Oddziału Sztabu Głównego), zamordowanego w Moskwie przez NKWD za odmowę wyjawienia tajemnic wojskowych.
Życiorys
Kazimierz Stanisław Szpądrowski urodził się 1 marca 1899 roku w Krościenku nad Dunajcem (w ówczesnej Galicji pod panowaniem Austro-Węgier). Pochodził z rodziny nauczycieli Ignacego i Teresy z Zarzyckich. W latach 1912–1914 aktywnie działał w Drużynach Strzeleckich w Wadowicach podczas nauki w tamtejszym gimnazjum. Wcześnie osierocony, w 1916 roku zdał maturę z odznaczeniem i wstąpił jako ochotnik do Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego.
Po tzw. kryzysie przysięgowym i służbie w armii austriackiej (do 5 listopada 1918 r.), wstąpił ochotniczo w stopniu chorążego do Wojska Polskiego. Służył w 1. PAP (Warszawa), 6. PAP, a wreszcie w 7. PAP w Częstochowie (dzielnica Zacisze), gdzie 7 kwietnia 1923 r. ożenił się z Haliną Laskowską. Za wybitne męstwo w wojnie polsko-bolszewickiej (31 marca – 25 września 1919 r. oraz 16 lutego 1920 – 14 marca 1921 r.) otrzymał Krzyż Walecznych i Medal za Wojnę 1918-1921. W latach 1923-1930 pracował w Oficerskiej Szkole Artylerii w Toruniu, gdzie awansował na kapitana i adiutanta uczelni, zyskując opinię „najlepszego oficera 7. PAP” od gen. Dąbkowskiego.
W 1932 roku ukończył studia w Wyższej Szkole Wojennej z dyplomem oficera artylerii i został przydzielony do Oddziału II Sztabu Głównego (wywiadu wojskowego). Od 1933 roku brał czynny udział w operacjach wywiadowczych na kluczowych kierunkach strategicznych, w tym na kierunku niemieckim. Jego pełna poświęcenia służba w strukturach polskiego wywiadu wojskowego, a następnie niezłomna postawa w sowieckiej niewoli, zapisały go na stałe w historii polskiej obronności.
Działalność wywiadowcza
W lipcu 1935 r. objął kierownictwo Ekspozytury nr 4 w Katowicach, gdzie kierował wywiadem i kontrwywiadem ofensywnym przeciwko III Rzeszy, koordynując sieć ponad 70 agentów i rozbudowując Referat Techniczny (1/6 stanu osobowego). Wskutek bezkompromisowej postawy i upartego ostrzegania centrali w Warszawie o skali niemieckiego zagrożenia wojennego (co przełożeni uznali za przesadną krytykę), został 1 lutego 1939 r. odwołany z Katowic i karnie przeniesiony do 6. pac we Lwowie. W obliczu wojny objął stanowisko zastępcy szefa, a następnie szefa wywiadu (Oddziału II) Armii „Kraków”.
Pod jego kierownictwem (po przejęciu placówki od ppłk. Karola Piaseckiego) ekspozytura liczyła około 30 pracowników, z czego 16 realizowało wywiad ofensywny, a 5 osób obsługiwało kluczowy Referat Techniczny, rozbudowany przez niego dla pełnej samodzielności operacyjnej. Szpądrowski znacznie rozwinął sieć wywiadowczą w Niemczech – w listopadzie 1937 roku placówka miała w Rzeszy jedynie 3 czynnych agentów mobilizacyjnych, natomiast rok później dysponowała już 62 agentami ogólnymi i 28 mobilizacyjnymi. Działalność operacyjną ułatwiał intensywny ruch graniczny z użyciem kart cyrkulacyjnych oraz współpraca z lokalnymi grupami przemytniczymi. Placówka miała posterunki oficerskie w Chorzowie, Katowicach (następnie przeniesiony do Cieszyna), Częstochowie, Ostrowie Wielkopolskim i Nowym Targu, a jej średni budżet wynosił 25,8–28 tysięcy złotych miesięcznie.
Odznaczenie wojenne i pośmiertne uhonorowanie
- 1921: Krzyż Walecznych (za wybitne męstwo w wojnie polsko-bolszewickiej)
- 1930: Srebrny Krzyż Zasługi (za wybitną służbę w 7. PAP i Oficerskiej Szkole Artylerii w Toruniu)
- 1932: Medal Niepodległości
- 1937: Złoty Krzyż Zasługi (za wybitne zasługi wywiadowcze w Ekspozyturze nr 4 w Katowicach)
- lata 20.: Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 oraz Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
- 1985: Krzyż Kampanii Wrześniowej 1939 r. (pośmiertnie, Londyn)
- 1998: Pośmiertna nominacja na ppłk. (wręczona w setną rocznicę urodzin 14 lutego 1999 r. w Kaplicy na Jasnej Górze przez kapelana o. dr. mjr. Jan Golonkę)
- 2009: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego)
- 2016: Tablica najwybitniejszych absolwentów słynnego Gimnazjum im. Marcina Wadowity w Wadowicach w sąsiedztwie zdjęcia Karola Wojtyły (Jana Pawła II)
Kluczowe osiągnięcia Ekspozytury nr 4:
Gra inspiracyjna „Per-Pethe” (1935)
Umożliwiła polskiemu wywiadowi rozpracowanie obsady personalnej i metod działania placówki Gestapo w Bytomiu.
Mapa przedpola (1937)
Szczegółowa mapa w skali 1:300 000 przedstawiająca rozmieszczenie sił osłony i punktów zbornych na wypadek niemieckiej mobilizacji.
Rozpoznanie fortyfikacji Rzeszy
Zlokalizowanie niemieckich kierownictw robót fortyfikacyjnych i nowych schronów na południowy wschód od Nowej Soli oraz prac ziemnych na wschód od Frankfurtu nad Odrą.
Raporty o ruchach Wehrmachtu (1938)
Bieżące śledzenie powrotu do garnizonów jednostek VIII Korpusu Armijnego po operacji sudeckiej, pozyskanie kart mobilizacyjnych oraz rozszyfrowanie niemieckich adresów przykrywkowych.
Lokalizacja wojennych central telefonicznych
Wykrycie specjalnych central telefonicznych na wypadek wojny, wybudowanych w piwnicach gmachów starostw, sądów i urzędów miejskich na niemieckim Śląsku.
Opinie Służbowe Przełożonych
„Kapitan Szpądrowski jest najlepszym oficerem 7 P.A.P. Posiada szczególny dar nauczania. Cechuje go wybitna ambicja i sumienność, osiągając doskonałe wyniki w szkoleniu i służbie.”
gen. dyw. Mieczysław Dąbkowski (1930)„Indywidualność silnie zarysowana, duży autorytet. Bardzo pracowity, sumienny... Nadaje się na szefa sztabu dywizji.”
gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba (Komendant WSWoj, 1932)„Dzięki stale wykazywanej gorliwości w pracy oraz oddaniu potrzebom służby w stopniu znacznie przewyższającym przeciętną miarę... osiągnął w trudnych warunkach wybitne rezultaty wywiadowcze.”
ppłk dypl. Wilhelm Heinrich (Kierownik Ekspozytury nr 2, 1938)Oś Czasu Życia
Narodziny i wczesne lata
Krościenko nad Dunajcem. Miejsce urodzenia (1 marca 1899 r.) oraz spędzenia lat wczesnego dzieciństwa w rodzinnym domu na Podhalu.
Okres wadowicki
Lata szkolne i nauka w tamtejszym Gimnazjum. Działalność w lokalnych Drużynach Strzeleckich. W grudniu 1916 roku zdaje z odznaczeniem egzamin dojrzałości.
Wstąpienie do Legionów
Wstępuje jako ochotnik do Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego w Górze Kalwarii. Rozpoczyna służbę w baterii artylerii, wiążąc losy z tą formacją na kolejne lata.
Walka o niepodległość
W listopadzie 1918 roku zgłasza się do odrodzonego Wojska Polskiego w Warszawie. Bierze czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej, kończąc ją w stopniu porucznika z Krzyżem Walecznych.
Szkolenie w Toruniu
Od lutego do grudnia przechodzi intensywne szkolenie wojskowe, kończąc z sukcesem Kurs w Szkole Młodszych Oficerów Artylerii.
Częstochowa i małżeństwo
Przydział i krótka służba w 7. Pułku Artylerii Polowej. W tym mieście bierze ślub z Haliną Laskowską (w 1924 r. rodzi się syn Stanisław).
Służba kadrowa w Toruniu
Długoletnia służba w Oficerskiej Szkole Artylerii w Toruniu. Pełni funkcje instruktora, dowódcy plutonu, a od 1928 roku adiutanta szkoły w randze kapitana.
Wyższa Szkoła Wojenna
Odbywa elitarne studia w Warszawie, uzyskując w 1932 roku tytuł oficera dyplomowanego. W listopadzie 1932 r. zostaje oficjalnie przydzielony do Oddziału II Sztabu Głównego (wywiad).
Wywiad na Śląsku
Kieruje Ekspozyturą Nr 4 w Katowicach. Rozbudowuje Referat Techniczny, dowodzi siecią ponad 70 agentów, zwalcza niemiecką dywersję (m.in. Freikorps) i prowadzi strategiczny wywiad gospodarczy przeciwko III Rzeszy.
Karne odwołanie
Wskutek bezkompromisowego ostrzegania Warszawy o skali niemieckiego zagrożenia (uznanego za „przesadną krytykę”), zostaje odwołany z Katowic i karnie przeniesiony do 6. pac we Lwowie.
Przygotowania wojenne
Służy w 6. Pułku Artylerii Ciężkiej we Lwowie z jednoczesnym przydziałem jako zastępca szefa Oddziału II nowo tworzonej Armii „Kraków”.
Szef Wywiadu Armii „Kraków”
Obejmuje krytyczne stanowisko szefa Oddziału II (Wywiadu i Kontrwywiadu) Sztabu Armii „Kraków”. Odpowiada za dostarczanie dowództwu precyzyjnych informacji o ruchach wojsk niemieckich.
Ewakuacja i obrona Lwowa
Ewakuacja ze sztabem na wschód. Wyrusza z Zamościa z misją specjalną po dokumenty do Lwowa. Bierze udział w obronie Lwowa. Po kapitulacji dostaje się do niewoli sowieckiej.
Obóz w Starobielsku
Przebywa w obozie jenieckim NKWD. Na początku 1940 roku sowiecki wywiad identyfikuje go jako wysokiego rangą oficera polskiej „Dwójki”, co decyduje o jego odizolowaniu od reszty jeńców.
Lefortowo i męczeństwo
Przewieziony do Więzienia Lefortowskiego w Moskwie. Poddawany okrutnemu śledztwu i torturom NKWD, nie wydał tajemnic wywiadu. Rozstrzelany 25 grudnia 1940 roku. Pochowany w zbiorowej mogile na Dońskim Cmentarzu w Moskwie.
Krajowa Lista Katyńska
Uznany za zaginionego, wymieniony w pierwszej „Liście Katyńskiej” Adama Moszyńskiego wydanej w Londynie.
Rehabilitacja prawna
Na wniosek syna Andrzeja oraz dzięki wsparciu Sekcji Polskiej Stowarzyszenia "Memoriał" w Moskwie, Główna Prokuratura Wojskowa FR rehabilituje majora wobec braku znamion przestępstwa. W latach 90. Rosja niszczy i zaprzecza istnieniu tych dokumentów w archiwach.
Pośmiertny awans
Minister Obrony Narodowej mianuje pośmiertnie mjr. Szpądrowskiego na stopień podpułkownika (ppłk) za wybitną postawę w niewoli i wierność ojczyźnie.
Krzyż Komandorski OOP
Prezydent RP Lech Kaczyński pośmiertnie odznacza ppłk. Szpądrowskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Niezłomność podczas przesłuchań w Lefortowie (1940)
Ujawnienie w styczniu 1940 roku w obozie w Starobielsku, że mjr Szpądrowski był wysokim oficerem II Oddziału, spowodowało natychmiastowe przewiezienie go do Moskwy. W Lefortowie poddano go 9 wycieńczającym przesłuchaniom. Cytaty z protokołów przesłuchań NKWD dowodzą jego heroizmu:
„Przysięga, którą złożyłem, nie pozwala mi odpowiadać na pytania o sprawach stanowiących tajemnicę działalności II Oddziału... Będę odpowiadać tylko na te pytania, które nie mają związku z pracą II Oddziału i nie są tajne... Nie mogę podawać nazwisk.” (10 lutego 1940 r.)
Lefortowo, 10.02.1940„Niezależnie od tego, że Państwo Polskie przestało istnieć – składałem przysięgę swojej Ojczyźnie i Bogu i bez względu na okoliczności uważam za swój obowiązek utrzymać w tajemnicy to wszystko, co zawarte było w przysiędze.” (9 października 1940 r.)
Lefortowo, 09.10.1940„Nie zajmowałem się pracą wywiadowczą na szkodę ZSRR i nie uznaję siebie winnym... Działałem dla dobra swego Państwa. Do pracy w wywiadzie trafiłem z rozkazu swego kierownictwa.” (Ostatnie słowo, 20 listopada 1940 r.)
Ostatnie Słowo, Kolegium Wojskowe ZSRR, 20.11.1940Dochodzenie do prawdy
Ppłk dypl. Kazimierz Szpądrowski brał udział w obronie Lwowa przed Niemcami, lecz po kapitulacji miasta 22 września 1939 r. trafił do niewoli sowieckiej w obozie w Starobielsku. Został zidentyfikowany przez sowieckie służby jako oficer polskiego wywiadu (Oddziału II) i wkrótce przewieziony do więzienia Lefortowo w Moskwie. Tam, po okrutnym śledztwie, został 20 listopada 1940 r. skazany na śmierć i rozstrzelany 25 grudnia 1940 r. Jego ciało zostało skremowane, a prochy złożone w zbiorowej mogile na Cmentarzu Dońskim.
25 lutego 1992 roku, na wniosek syna Andrzeja i dzięki wsparciu Stowarzyszenia "Memoriał", Główna Prokuratura Wojskowa Federacji Rosyjskiej zrehabilitowała Kazimierza Szpądrowskiego wobec braku znamion przestępstwa, stwierdzając, że sumiennie wypełniał swoje obowiązki w interesie suwerennego państwa polskiego.
Niewygodne dokumenty zaczęły jednak znikać. W latach 1995–1999 rosyjska prokuratura wojskowa wycofała się ze swoich wcześniejszych ustaleń, twierdząc w kolejnych pismach do rodziny, że sprawa rehabilitacji nigdy nie była rozpatrywana, a ostatecznie – że w archiwach nie ma żadnych informacji o Szpądrowskim. Wskazuje to na celowe zniszczenie lub utajnienie akt wywiadowcy w archiwach Głównej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej. Do odnalezienia i skopiowania protokołów w ostatniej chwili w 1996 r. przyczyniła się Anna Griszina, przewodnicząca Sekcji Polskiej Stowarzyszenia „Memoriał” w Moskwie, ryzykując bezpieczeństwem. Anna Griszina zmarła w nieznanych okolicznościach 21 stycznia 2000 r. w Moskwie. Wcześniej umawiała się z Andrzejem Szpądrowskim, że przyjedzie do Częstochowy i przywiezie więcej, zdobytych wielkim wysiłkiem, dokumentów dotyczących majora dyplomowanego Kazimierza Szpądrowskiego. Dostała na tą okoliczność specjalne formalne zaproszenie. Nigdy jednak nie dotarła, a korespondencja z nią urwała się nagle w październiku 1996r.
Losy dokumentów i zacieranie śladów
Po oficjalnym zrehabilitowaniu ppłk. Szpądrowskiego w 1992 r., Rosyjska Prokuratura Wojskowa wycofała się ze swoich ustaleń pod koniec lat 90. Twierdzono, że rehabilitacja nigdy nie miała miejsca, a akta zniknęły z archiwum KGB/FSB, co dowodzi niszczenia dokumentów o polskich agentach wywiadu.
Galeria Historyczna i Dokumenty
Poniżej prezentujemy archiwalne fotografie oraz skany dokumentów dotyczących ppłk. Kazimierza Szpądrowskiego, w tym postanowienie o odznaczeniu i wyrok NKWD.
Katyń Pamiętamy – Ostatnie Pióro Prezydenta
Pamięć o ppłk. Kazimierzu Szpądrowskim żyje w kolejnych pokoleniach. W maju 2010 roku jego wnuk, Marcin Szpądrowski, otrzymał główną nagrodę w konkursie historycznym „Katyń Pamiętamy. Małopolska” za pracę poświęconą Dziadkowi zatytułowaną „Dziadku, Tato, ja ciągle pamiętam”, którą oparł na wcześniejszej pracy, nieżyjącego już wtedy, swojego Taty Andrzeja Szpądrowskiego. Nagrodą w tym konkursie było ostatnie pióro Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego, osobiście obiecane i przygotowane tuż przed jego tragiczną śmiercią w katastrofie smoleńskiej 10 kwietnia 2010 r. Historia tego pióra, opowiedziana przez posła Pawła Kowala, stanowi niezwykły symboliczny pomost łączący ofiarę mordu katyńskiego z 1940 roku z tragedią smoleńską roku 2010.
W marcu 2019 roku nagrodzona praca została wydana jako publikacja naukowa pt. „Idziemy w bój życia, społeczność wadowickiego Gimnazjum w drodze do Niepodległej” pod redakcją dr. Konrada Meusa, stanowiąc trwałe świadectwo pamięci rodowej i narodowej.
Walka o Prawdę i Order
W 2007 r. Prezydent Lech Kaczyński awansował pośmiertnie 8000 ofiar zbrodni katyńskiej, ale nazwiska Kazimierza zabrakło na listach, ponieważ opierano się wyłącznie na Księgach Cmentarnych Charkowa, Katynia i Miednoje (podczas gdy Kazimierz został rozstrzelany w moskiewskim więzieniu Lefortowo i pochowany na cmentarzu Dońskim). Dopiero po 1,5 roku pism i interwencji wnuka Marcina Szpądrowskiego w Departamencie Wojskowym, przy wsparciu dyr. Małgorzaty Moskal i mjr. Mirosława Demediuka, sprawę naprawiono, a ppłk. Szpądrowskiego odznaczono Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Główna nagroda w ogólnopolskim konkursie „Katyń – Pamiętamy”, wręczona wnukowi Marcinowi Szpądrowskiemu w 2010 r.
Poezja Pamięci
Memento
Dla Was te słowa: dzieci, wnuczęta,
Aby uchronić od zapomnienia
Dziadów. Pradziadów; aby pamiętać
O rodowodzie, o swych korzeniach.
Oni swe życie tam oddali:
Katyń, czy Charków, czy Miednoje,
Byśmy wolności doczekali,
By lepsze było jutro Twoje.
Od Ostaszkowa i Kozielska,
Łagrów nieznanych, Starobielska
Niechaj rozbrzmiewa ta przestroga:
Żyj dla Ojczyzny i dla Boga!
— Andrzej Szpądrowski
Zamyślenie
Upodleni, lecz godni, wstąpili na szlaki
Ostatniego marszu w Katynia okolice.
Aż rozkaz ich zatrzymał: „Stawajcie Paliaki!”
Potem był szczęk broni, strzały w potylice.
Lecz oni nie umarli, a w Panu zasnęli.
Pan łaskawą koronę męczeństwa im przyznał.
Wskrzeszeni, jak Polska, z niewoli się dźwignęli
I żyją w nas, jak żyje honor i Ojczyzna.
Nie widziałem w Katyniu kurhanów, pomników,
Nie widziałem w Katyniu kwietnego kobierca.
Zieleni się murawa w sosen zagajniku;
Granitem trwa pamięć wyryta w polskich sercach.
— Andrzej Szpądrowski